Süni intellekt insan işlərini əvəz edəcəkmi? – Alimlər nə deyir?
Süni intellekt (AI) insan işlərini əvəz edəcəkmi? Son illərdə texnologiyanın sürətli inkişafı ilə bu sual dünyanın ən çox müzakirə olunan mövzularından birinə çevrilib. Chatbotlar, süni intellektlə yaradılan şəkillər, videolar, proqramlaşdırma sistemləri və avtomatlaşdırılmış iş alətləri artıq bir çox sahədə insanların gördüyü işlərin müəyyən hissəsini yerinə yetirə bilir.
Süni intellekt bütün işləri əvəz edəcək?
Hansı işlər süni intellektə daha çox məruz qalır?
Bəs hansı peşələri AI-nin əvəz etməsi daha çətindir?
AI insanları işsiz qoyacaq, yoxsa yeni iş yerləri yaradacaq?
Ən böyük təhlükə nədir?
Süni intellekt insanı əvəz edəcək, yoxsa insan AI-dən istifadə edəcək?
Gələcəyin ən vacib bacarığı nə olacaq?
Nəticə: İnsan işlərinin sonu deyil, yeni əmək dövrü
Bəs gələcəkdə milyonlarla insan işini itirəcəkmi? Alimlər və beynəlxalq təşkilatların araşdırmaları göstərir ki, məsələ göründüyündən daha mürəkkəbdir.
Mütəxəssislərin böyük hissəsi yaxın gələcəkdə süni intellektin bütün insan əməyini tamamilə əvəz edəcəyini düşünmür. Əsas dəyişiklik ayrı-ayrı peşələrin yox olması deyil, həmin peşələr daxilində görülən işlərin dəyişməsi ola bilər.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2025-ci ildə yayımladığı araşdırmaya görə, dünyada təxminən hər dörd işçidən biri generativ süni intellektin müəyyən dərəcədə təsir göstərə biləcəyi peşədə çalışır. Lakin araşdırma göstərir ki, əksər hallarda AI insanların gördüyü işləri tamamilə aradan qaldırmaqdan daha çox onların müəyyən tapşırıqlarını avtomatlaşdıracaq.
Bu o deməkdir ki, gələcəyin əmək bazarında əsas sual “AI hansı peşəni yox edəcək?” deyil, “AI hansı işləri dəyişəcək?” olacaq.
Süni intellekt xüsusilə kompüter qarşısında görülən, təkrarlanan və qaydalara əsaslanan tapşırıqlarda böyük üstünlük əldə edə bilər.
Məsələn:
məlumatların daxil edilməsi və emalı;
sadə mətnlərin hazırlanması;
sənədlərin təsnifləşdirilməsi;
müştəri xidmətlərinin müəyyən hissəsi;
tərcümənin bəzi növləri;
standart hesabatların hazırlanması;
sadə proqramlaşdırma tapşırıqları;
bəzi inzibati və ofis işləri.
ILO-nun araşdırmasında inzibati və katiblik xarakterli peşələrin generativ AI-yə ən yüksək məruz qalma səviyyəsinə malik qruplar arasında olduğu bildirilir. Eyni zamanda rəqəmsallaşmış bəzi peşələrdə də AI-nin təsir imkanlarının artdığı qeyd olunur.
İnsanla birbaşa ünsiyyət, fiziki bacarıq, məsuliyyət, empatiya, mürəkkəb qərarvermə və real dünya şəraitinə uyğunlaşma tələb edən işlərin tam avtomatlaşdırılması daha çətin görünür.
Məsələn:
Həkimlər, tibb işçiləri, müəllimlər, elektrik ustaları, mexaniklər, tikinti işçiləri, bəzi mühəndislər və idarəçilər kimi peşələrdə AI köməkçi rol oynaya bilər, lakin insan amilinin əhəmiyyəti yüksək olaraq qalır.
Məsələn, AI həkimə tibbi məlumatların təhlilində kömək edə bilər, lakin xəstə ilə ünsiyyət, mürəkkəb klinik qərar və məsuliyyət kimi məsələlər yalnız texnologiyanın üzərinə qoyula bilməz.
Bu sualın dəqiq cavabı hələ məlum deyil.
Texnologiyanın tarixində bir peşənin aradan çıxması ilə yanaşı yeni peşələrin meydana gəlməsi dəfələrlə baş verib. Kompüterlərin geniş yayılması bəzi ənənəvi işləri azaltdı, lakin eyni zamanda proqramlaşdırma, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal marketinq və digər yeni sahələr yaratdı.
Süni intellekt də oxşar proses yarada bilər.
Artıq AI mütəxəssisi, AI təlimçisi, prompt mühəndisi, AI təhlükəsizlik mütəxəssisi və avtomatlaşdırma üzrə ekspert kimi yeni və ya sürətlə inkişaf edən iş istiqamətləri formalaşır.
Dünya İqtisadi Forumunun 2025-ci il “Future of Jobs” hesabatı texnoloji dəyişikliklərin 2030-cu ilə qədər əmək bazarını ciddi şəkildə transformasiya edəcəyini və işəgötürənlərin yeni bacarıqlara ehtiyacının artacağını vurğulayır.
Ən böyük təhlükə yalnız iş yerlərinin itirilməsi deyil. İnsanların AI ilə işləmək üçün lazım olan bacarıqları vaxtında əldə edə bilməməsi də ciddi problem yarada bilər.
Məsələn, eyni şirkətdə iki işçi düşünək. Birinci işçi AI alətlərindən istifadə etməyi bilir və gündəlik işinin bir hissəsini avtomatlaşdırır. İkinci işçi isə bütün tapşırıqları ənənəvi üsulla yerinə yetirir.
Nəticədə birinci işçi daha sürətli və məhsuldar ola bilər.
Bu səbəbdən gələcəyin əmək bazarında AI ilə rəqabət aparmaqdan çox, AI-dən istifadə etməyi öyrənmək vacib bacarıqlardan birinə çevrilə bilər.
Hazırkı elmi mənzərə ikinci variantın daha real olduğunu göstərir.
ILO-nun araşdırması da “işlərin kütləvi şəkildə yox olması” əvəzinə işlərin transformasiyasının daha ehtimal olunan ssenari olduğunu bildirir. Təşkilatın tədqiqatçıları vurğulayırlar ki, bir çox peşədə insan əməyinə ehtiyac qalacaq, lakin həmin işlərin məzmunu dəyişəcək.
Başqa sözlə, gələcəyin işçisi AI ilə işləyən insan ola bilər.
Məsələn, jurnalist məlumatların ilkin təhlilini AI-yə həvalə edə, müəllim dərs materiallarının hazırlanmasında AI-dən istifadə edə, proqramçı kodun müəyyən hissəsini avtomatlaşdıra, dizayner isə ilkin ideyaları daha sürətli yarada bilər.
Bu halda süni intellekt insanın tam əvəzinə keçmir. İnsanın imkanlarını genişləndirən bir alətə çevrilir.
Ekspertlərin və əmək bazarı araşdırmalarının göstərdiyi əsas istiqamətlərdən biri yeni texnologiyalara uyğunlaşmaqdır.
Gələcəkdə yalnız bir peşəyə sahib olmaq kifayət etməyə bilər. İnsanların rəqəmsal savadlılıq, analitik düşüncə, yaradıcılıq, problem həll etmə və AI alətlərindən düzgün istifadə bacarıqlarına daha çox ehtiyacı olacaq.
Çünki texnologiya dəyişdikcə işlərin özləri də dəyişəcək.
Süni intellekt bəzi işləri azalda, bəzi tapşırıqları avtomatlaşdıra və müəyyən peşələri ciddi şəkildə dəyişə bilər. Lakin mövcud araşdırmalar AI-nin yaxın gələcəkdə bütün insan işlərini tamamilə əvəz edəcəyini göstərmir.
Əksinə, ən real ssenari əmək bazarının mərhələli şəkildə dəyişməsidir.
Bəzi işlər yox olacaq, yeni işlər yaranacaq, mövcud peşələrin isə böyük hissəsi dəyişəcək.
Buna görə gələcəyin əsas sualı bəlkə də “Süni intellekt mənim işimi əlimdən alacaqmı?” deyil.
Əsas sual budur:
“Mən süni intellektdən istifadə etməyi öyrənib gələcəyin əmək bazarına hazır olacağammı?”
Texnologiyanın sürəti nəzərə alınanda bu suala verilən cavab milyonlarla insanın gələcək karyerasına təsir edə bilər.
