Almaniyanın "sülh" maskası cırıldı: Lazımsız mükafat fonunda Ermənistana dəstək nəyi dəyişir?

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Almaniyanın Hessen Sülh Mükafatına layiq görülməsi Cənubi Qafqazda sülh prosesi ətrafında yeni müzakirələrə səbəb olub. Mükafat 18 sentyabr 2026-cı ildə Almaniyanın Hessen əyalətinin parlamentində keçirilən mərasimdə Paşinyana təqdim edilib. Hessen Landtaqının məlumatına görə, təltif onun Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesində diplomatik yanaşmasına görə verilib.

Lakin bu qərarın özü ilə yanaşı, mükafatın tarixçəsi və Berlin-Brüssel-Yerevan xəttində son dövrlərdə müşahidə olunan siyasi-iqtisadi yaxınlaşma da diqqət çəkir.

Hessen Sülh Mükafatı nə qədər nüfuzludur?

Hessen Sülh Mükafatı 1993-cü ildə Albert Osswald Fondu tərəfindən təsis edilib. Mükafat beynəlxalq miqyasda Nobel Sülh Mükafatı ilə eyni kateqoriyada dayanan qlobal təltif deyil; daha çox Hessen əyaləti səviyyəsində fəaliyyət göstərən mükafat kimi xarakterizə olunur.

Bununla belə, mükafatın tarixində diqqətçəkən nümunələr var.

2019-cu ildə təltif Efiopiyanın baş naziri Abiy Əhmədə təqdim edilmişdi. Lakin sonradan Efiopiyanın Tiqray bölgəsində müharibənin başlaması və insan hüquqları ilə bağlı ciddi tənqidlər fonunda Albert Osswald Fondunun kuratorlar şurası 2021-ci ilin dekabrında həmin mükafatı geri götürüb. Hessen Landtaqının məlumatında bu qərarın mükafatın prinsiplərinə zidd hərəkətlərlə əsaslandırıldığı qeyd olunur.

Bu fakt mükafatın seçim meyarlarının və siyasi kontekstinin zaman-zaman müzakirə mövzusuna çevrilməsinə səbəb olub.

Paşinyana verilən mükafatın əsas arqumenti nədir?

Hessen tərəfinin açıqlamasına görə, Paşinyan Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində dialoq və diplomatiya yolunu seçdiyinə görə təltif edilib. Hessen Landtaqı sülh prosesində son dövrdə əldə olunan irəliləyişi Cənubi Qafqaz üçün mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirib.

Ancaq burada əsas mübahisəli məqam ortaya çıxır: Ermənistan-Azərbaycan arasında sülh prosesi iki dövlətin iştirak etdiyi prosesdir.

Bu baxımdan, yalnız Ermənistan rəhbərinin təltif edilməsi Azərbaycanda və digər siyasi dairələrdə prosesin digər tərəfinin rolunun nə dərəcədə nəzərə alındığı barədə suallar yarada bilər.

Müqayisə üçün mühüm bir nümunə 4 fevral 2026-cı ildə Əbu-Dabidə təqdim edilən Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatıdır. Bu mükafat Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyana birgə təqdim olunub və Ermənistan-Azərbaycan arasında sülhün əldə olunması istiqamətində səylərlə əlaqələndirilib.

Bu yanaşmada sülh prosesinin iki tərəfinin də rolu ayrıca vurğulanıb.

Paşinyanın özü də prosesin ikitərəfli olduğunu vurğulamışdı

Zayed mükafatının təqdim edilməsi zamanı Paşinyan Azərbaycan və Ermənistan xalqlarının, eləcə də hər iki ölkə rəhbərliyinin atdığı addımları sülh prosesinin mühüm hissəsi kimi təqdim etmişdi.

Beləliklə, bir tərəfin ayrıca mükafatlandırılması ilə iki tərəfin birgə təltif edilməsi arasında ciddi fərq ortaya çıxır.

Məsələ təkcə mükafatın özündə deyil. Belə təltiflər beynəlxalq ictimaiyyətə müəyyən siyasi mesaj da verə bilir. Bu səbəbdən mükafatın kimə, hansı əsaslarla və hansı siyasi kontekstdə təqdim olunması diplomatik baxımdan diqqətlə izlənilir.

Ermənistanın Avropa ilə yaxınlaşması sürətlənir

Paşinyanın Hessen Sülh Mükafatına layiq görülməsi Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə münasibətlərinin sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrə təsadüf edir.

Aİ ilə Ermənistan arasında viza liberallaşdırılması dialoqu 2024-cü ilin sentyabrında başlayıb. Avropa Komissiyası 2026-cı ilin aprelində Ermənistanın viza liberallaşdırılması üzrə Fəaliyyət Planının icrasına dair ilk hesabatını təqdim edib. Hesabatda sənədlərin təhlükəsizliyi, sərhəd idarəçiliyi, miqrasiya və sığınacaq, ictimai təhlükəsizlik, xarici əlaqələr və fundamental hüquqlar kimi sahələr üzrə vəziyyət qiymətləndirilib.

Bununla paralel olaraq, Aİ Ermənistanla iqtisadi əlaqələri də genişləndirir.

2026-cı ilin iyununda Avropa Komissiyası Rusiyanın Ermənistan məhsullarına tətbiq etdiyi ticarət məhdudiyyətlərinin yaratdığı təsirləri azaltmaq məqsədilə Ermənistan üçün 34 milyon avroluq ilkin maliyyə dəstəyi ayırdığını açıqlayıb.

Daha sonra proses daha da irəli gedib.

Aİ Ermənistan ixracının 80 faizinə yeni imkan açır

Avropa İttifaqı 24 sentyabr 2026-cı ildə Ermənistan məhsulları üçün müvəqqəti ticarət liberallaşdırılması tədbirlərini rəsmən qəbul edib.

Aİ Şurasının məlumatına görə, tədbirlər Ermənistanın Aİ-yə ixracının təxminən 80 faizini əhatə edəcək və geniş məhsul qrupuna tətbiq olunan idxal rüsumlarını müvəqqəti dayandıracaq. Mexanizm iki il müddətində qüvvədə olacaq.

Aİ bu addımı Rusiyanın Ermənistana qarşı tətbiq etdiyi son ticarət məhdudiyyətlərinin yaratdığı iqtisadi problemlərin yumşaldılması və Ermənistanın ixrac bazarlarını şaxələndirməsi ilə əlaqələndirir.

Avropa Komissiyası daha əvvəl bildirmişdi ki, yeni mexanizm Ermənistanın Rusiyaya yönəlmiş bəzi ixrac sahələrinin Aİ bazarına çıxışını genişləndirəcək. Təklif xüsusilə meyvə-tərəvəz və içki sektorlarını əhatə edir.

Beləliklə, siyasi yaxınlaşma ilə yanaşı, iqtisadi istiqamətdə də konkret addımlar müşahidə olunur.

Gürcüstan nümunəsi isə fərqli mənzərə yaradır

Ermənistanla Aİ arasında yaxınlaşmanın fonunda Gürcüstanla münasibətlərdə əks istiqamətdə proses baş verib.

Gürcüstan 2023-cü ilin sonunda Aİ namizəd statusu əldə etsə də, sonrakı mərhələdə Aİ Tbilisinin demokratik islahatlar və hüququn aliliyi ilə bağlı siyasətini tənqid edib.

Gürcüstan hökuməti 28 noyabr 2024-cü ildə Aİ ilə üzvlük danışıqlarının açılması məsələsini 2028-ci ilə qədər gündəmə gətirməyəcəyini açıqlayıb. Aİ isə bundan sonra üzvlük prosesinin faktiki olaraq dayanmasını qeyd edib.

2025-ci ilin yanvarında Aİ Gürcüstanın diplomatları və müəyyən vəzifəli şəxsləri üçün viza güzəştlərinin bir hissəsini dayandırıb. Adi Gürcüstan vətəndaşlarının vizasız rejimi isə həmin qərardan kənarda saxlanılıb.

Bu müqayisə regionda Avropa İttifaqının siyasi yanaşmalarının ölkələrin daxili və xarici siyasət istiqamətlərindən asılı olaraq fərqlənə bildiyini göstərir.

Mükafatlar siyasi mesaj vasitəsinə çevrilə bilərmi?

Beynəlxalq mükafatların siyasi təsiri ilə bağlı mübahisələr yeni deyil.

1991-ci ildə Nobel Sülh Mükafatı Aung San Su Çiyə demokratiya və insan hüquqları uğrunda qeyri-zorakı mübarizəsinə görə verilmişdi. Nobel Komitəsinin rəsmi məlumatında da mükafatın həmin dövrdə onun demokratik mübarizəsinə görə təqdim edildiyi göstərilir.

Sonrakı illərdə isə Su Çinin Myanmanın Rohinca böhranı ilə bağlı mövqeyi beynəlxalq miqyasda ciddi tənqidlərə səbəb oldu. Nobel Sülh Mükafatının sonradan geri alınması mexanizmi olmadığı üçün bu nümunə mükafatların gələcək siyasi prosesləri əvvəlcədən qiymətləndirmək imkanlarının məhdudluğunu göstərən hadisələrdən biri kimi müzakirə edilir.

Eyni məsələ Avropa Parlamentinin Andrey Saxarov adına “Düşüncə azadlığı” mükafatı kimi siyasi və insan hüquqları xarakterli təltiflərə də aid edilə bilər. Bu tip mükafatların tərəfdarları onları insan hüquqları və demokratiyanın müdafiəsi vasitəsi hesab edir, tənqidçiləri isə bəzi hallarda onların geosiyasi qarşıdurmaların kontekstində istifadə olunduğunu bildirirlər.

Bu baxışların hər ikisi nəzərə alınmalıdır.

Əsas məsələ mükafat deyil, real nəticədir

Cənubi Qafqazda əsas məsələ hansı liderin hansı mükafatı alması deyil, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində əldə olunan razılaşmaların və sülh prosesinin davamlı olub-olmamasıdır.

Bir mükafat siyasi və ya diplomatik prosesin bütün tərəflərini əhatə etməyə bilər. Buna görə də belə təltiflərə münasibətdə onların rəsmi əsaslandırmasını, verildiyi siyasi konteksti və sonrakı prosesləri birlikdə nəzərdən keçirmək daha düzgün yanaşmadır.

Hessen Sülh Mükafatının Paşinyana təqdim edilməsi Almaniyanın Hessen əyaləti və Albert Osswald Fondunun qərarıdır. Bu qərar Almaniya hökumətinin və ya bütövlükdə Avropa İttifaqının vahid rəsmi mövqeyi kimi təqdim edilməməlidir.

Bununla yanaşı, hadisə Ermənistanın son illərdə Aİ ilə siyasi və iqtisadi yaxınlaşmasının daha geniş mənzərəsi fonunda baş verir.

Bir tərəfdən Paşinyan Avropa platformalarında sülh prosesinə görə təltif edilir, digər tərəfdən Ermənistanla Aİ arasında viza liberallaşdırılması, maliyyə dəstəyi və ticarət imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində konkret addımlar atılır. 24 sentyabr 2026-cı il tarixində qəbul edilən yeni ticarət tədbirləri isə bu iqtisadi yaxınlaşmanın daha bir nümunəsidir.

Nəticə etibarilə, Hessen Sülh Mükafatının özü Cənubi Qafqazdakı geosiyasi reallıqları dəyişdirən qərar deyil. Lakin bu kimi təltiflər beynəlxalq siyasi münasibətlərdə müəyyən simvolik mesaj daşıya bilər.

Sülh prosesinin real nəticəsini isə mükafatlar deyil, əldə olunan razılaşmaların icrası, qarşılıqlı öhdəliklər, regional sabitlik və Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin davamlı normallaşması müəyyən edəcək.