Süni intellektin görünməyən qiyməti: AI işlədikcə nə qədər elektrik və su sərf olunur?
Süni intellekt, enerji sərfiyyatı, data mərkəzləri və su istifadəsi son illərin ən çox müzakirə olunan texnologiya mövzularından birinə çevrilib. Chatbotlara verilən sadə sualların arxasında isə dünyanın müxtəlif yerlərində fasiləsiz işləyən nəhəng data mərkəzləri dayanır.
Süni intellekt bizə saniyələr ərzində mətn yazır, şəkil yaradır, videolar hazırlayır, məlumat axtarır və mürəkkəb məsələləri həll edir. Lakin bütün bunların arxasında görünməyən bir resurs dayanır: elektrik enerjisi.
Bəs AI hər dəfə işlədikdə nə baş verir?
Süni intellekt harada işləyir?
Süni intellekt sistemlərinin təlimi və işlədilməsi əsasən böyük data mərkəzlərində həyata keçirilir. Bu mərkəzlərdə minlərlə server, yüksək hesablama gücünə malik çiplər, yaddaş sistemləri və şəbəkə avadanlıqları fəaliyyət göstərir.
Serverlər işlədikcə istilik yaranır. Buna görə də avadanlıqların fasiləsiz işləməsi üçün güclü soyutma sistemləri də tələb olunur.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, data mərkəzləri 2024-cü ildə dünya üzrə elektrik istehlakının təxminən 1,5 faizini təşkil edib. 2025-ci ildə isə onların elektrik tələbatı əvvəlki illə müqayisədə 17 faiz artıb. AI-yə yönəlmiş data mərkəzlərində artım daha sürətli olub. (IEA)
Ən maraqlı rəqəm: 2030-cu il
Hazırkı tendensiya davam edərsə, data mərkəzlərinin dünya üzrə elektrik istehlakı 2030-cu ilə qədər təxminən 950 teravat-saata çata bilər.
Bu, indiki səviyyə ilə müqayisədə təxminən ikiqat artım deməkdir.
IEA-nın hesablamalarına görə, 2030-cu ildə data mərkəzləri qlobal elektrik tələbatının təxminən 3 faizini təşkil edə bilər. Süni intellekt isə bu artımın əsas səbəblərindən biri olacaq. (IEA)
Burada mühüm bir məqam var: AI-nin hər bir sorğusu eyni miqdarda enerji sərf etmir.
Sadə mətn sorğuları nisbətən az enerji tələb edir. Lakin video yaratmaq, mürəkkəb məntiqi tapşırıqlar və agent əsaslı AI sistemləri daha çox hesablama gücü tələb edir. IEA bildirir ki, bəzi yeni AI tətbiqləri sadə mətn sorğularından yüzlərlə, hətta minlərlə dəfə çox enerji istifadə edə bilər. (IEA)
Bəs suyun burada nə əlaqəsi var?
Söhbət yalnız elektrikdən getmir.
Güclü serverlər işləyərkən böyük miqdarda istilik yaranır. Bu istiliyin idarə olunması üçün data mərkəzlərində müxtəlif soyutma texnologiyalarından istifadə edilir. Bəzi sistemlərdə su da soyutma prosesinin bir hissəsidir.
Bu səbəbdən süni intellektin genişlənməsi bəzi bölgələrdə su resurslarına əlavə təzyiq məsələsini də gündəmə gətirir.
Lakin burada bir rəqəmi bütün AI sistemlərinə aid etmək düzgün olmaz. Su istifadəsi data mərkəzinin yerləşdiyi ərazidən, iqlimdən, soyutma texnologiyasından, elektrik mənbəyindən və serverlərin iş yükündən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişə bilər.
Yəni internetdə tez-tez yayılan “bir AI sorğusu dəqiq olaraq filan qədər su sərf edir” tipli ümumi rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
AI dünyanı daha çox enerji sərf etməyə məcbur edəcək?
Məsələ göründüyü qədər sadə deyil.
Bir tərəfdən AI istifadəsi sürətlə artır və daha çox data mərkəzi tələb olunur. Digər tərəfdən isə texnologiya şirkətləri daha səmərəli çiplər, serverlər və proqram təminatı hazırlayırlar.
IEA bildirir ki, son illərdə AI tapşırıqları üzrə enerji səmərəliliyi əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşıb. Yəni eyni işi yerinə yetirmək üçün lazım olan enerji azala bilər. Lakin AI-dan istifadə edən insanların və tətbiqlərin sayı artdıqca ümumi enerji tələbatı yenə də yüksələ bilər. (IEA)
Bu, texnologiyanın inkişafında maraqlı bir paradoks yaradır:
AI daha səmərəli olur, amma insanlar ondan daha çox istifadə edir.
Elektrik haradan gələcək?
Data mərkəzlərinin artan enerji tələbatını qarşılamaq üçün müxtəlif enerji mənbələrindən istifadə olunur.
IEA-nın proqnozlarına əsasən, 2030-cu ilə qədər bərpa olunan enerji mənbələri data mərkəzlərinin əlavə elektrik tələbatının böyük hissəsinin qarşılanmasında mühüm rol oynayacaq. Təbii qaz və digər enerji mənbələri də bu artımın təmin edilməsində iştirak edəcək. (IEA)
Bu isə AI məsələsini sadəcə texnologiya mövzusu olmaqdan çıxararaq enerji, iqtisadiyyat və ekoloji siyasət məsələsinə çevirir.
AI təhlükədir, yoxsa imkan?
Süni intellektin enerji sərfiyyatından danışarkən yalnız mənfi tərəflərə diqqət yetirmək də düzgün olmaz.
AI enerji sistemlərinin özünü daha səmərəli idarə etmək üçün istifadə oluna bilər. Məsələn, elektrik tələbatının proqnozlaşdırılması, şəbəkələrin optimallaşdırılması, enerji itkilərinin azaldılması və bərpa olunan enerji mənbələrinin idarə olunması kimi sahələrdə süni intellekt yeni imkanlar yarada bilər. (IEA)
Başqa sözlə, gələcəyin sualı yalnız “AI nə qədər enerji sərf edəcək?” olmayacaq.
Daha vacib sual bəlkə də bu olacaq:
“AI-nin sərf etdiyi enerjidən nə qədər fayda əldə edə biləcəyik?”
Gələcəyin görünməyən qiyməti
Süni intellekt artıq telefonlarımızda və kompüterlərimizdə görünən bir texnologiyadır. Lakin onun əsas infrastrukturu gözümüzdən uzaqda — nəhəng server zallarında yerləşir.
Biz bir neçə saniyəyə cavab alırıq. Arxada isə minlərlə server işləyir, elektrik sərf olunur, istilik yaranır və onu idarə etmək üçün mürəkkəb sistemlər fəaliyyət göstərir.
IEA-nın hesablamaları göstərir ki, data mərkəzlərinin elektrik istehlakı qarşıdakı illərdə sürətlə artacaq. Bununla belə, AI texnologiyalarının daha səmərəli olması bu artımın miqyasını müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq. (IEA)
Süni intellektin gələcəyi artıq yalnız daha ağıllı kompüterlərdən ibarət deyil. Onun gələcəyi həm də elektrik şəbəkələrinin, enerji mənbələrinin və su resurslarının gələcəyidir.
Və görünür, texnologiya nə qədər sürətlə inkişaf edərsə, bu sual bir o qədər vacib olacaq:
Süni intellekt gələcəyi dəyişdirərkən, onun özünü işlətmək üçün nə qədər resurs tələb olunacaq?
