Faktxəbər.Az araşdırması

Azərbaycanın şimalında, Böyük Qafqazın yüksək dağları arasında yerləşən Xınalıq ilk baxışdan sadəcə ucqar dağ kəndi təsiri bağışlaya bilər. Lakin bu yaşayış məskəninin ərazisində aparılan arxeoloji araşdırmalar onun tarixinin minilliklər əvvələ gedib çıxdığını göstərir.

Dəniz səviyyəsindən təxminən 2 200 metr yüksəklikdə yerləşən Xınalıq həm coğrafi mövqeyi, həm özünəməxsus mədəniyyəti, həm də arxeoloji irsi ilə Azərbaycanın ən maraqlı tarixi məkanlarından biridir. Azərbaycan Dövlət Turizm Agentliyinin məlumatına görə, ərazidəki ilk yaşayış izləri e.ə. IV minilliyin sonlarına – Erkən Tunc dövrünə aid edilir. (İrs İdarəetməsi)

Minilliklərin izi haradan başlayır?

Xınalığın qədimliyi haqqında müxtəlif fikirlər uzun illərdir mövcuddur. Lakin burada xüsusi diqqət çəkən məqam şifahi rəvayətlər deyil, arxeoloji sübutlardır.

Rəsmi ehtiyat ərazisinin tarix bölməsində bildirilir ki, Xınalıq ərazisində aparılan qazıntılar zamanı qədim yaşayış məskəni aşkar edilib. Bu məskən “Zəngər” adı ilə qeyd olunur.

Bundan başqa, Zəngər yaşayış məskənindən təxminən 500 metr şərqdə Orta Tunc dövrünə aid kurqan aşkarlanıb. Qazıntılar zamanı tuncdan hazırlanmış amuletlər, ox ucluqları və müxtəlif bəzək əşyalarının tapıldığı bildirilir. (Xınalıq Qoruğu)

Bu tapıntılar Xınalığın tarixinin yalnız son əsrlərlə məhdudlaşmadığını göstərən əsas arxeoloji dəlillər sırasındadır.

“İtirilmiş kənd” yox, araşdırılması gecikmiş tarix

Xınalıq haqqında ən maraqlı məqamlardan biri də onun uzun müddət elmi baxımdan kifayət qədər araşdırılmaması olub.

Ehtiyatın rəsmi məlumatına görə, yazılı mənbələrin azlığı və qonşu yaşayış məntəqələri ilə əlaqələrin məhdud olması Xınalığın uzun müddət nisbətən təcrid olunmuş məkan kimi qəbul edilməsinə səbəb olub.

Rəsmi tarix materialında qeyd olunur ki, Çar Rusiyası və Sovet dövrlərində Xınalıq mühüm arxeoloji ərazi kimi sistemli şəkildə öyrənilməyib. Sonrakı araşdırmalar isə bölgənin Qafqazın erkən dağ mədəniyyətlərinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli olduğunu ortaya qoyub. (Xınalıq Qoruğu)

Daha maraqlısı budur ki, arxeoloji materiallar Xınalıq ərazisinin Böyük Qafqazın cənub yamaclarında yerləşən Qəbələ və Şirvan kimi digər yaşayış məntəqələri ilə mədəni və sosial-siyasi əlaqələrinin olduğunu göstərən izlər ortaya qoyub. (Xınalıq Qoruğu)

Qədim insanlar bu sərt dağlarda necə yaşayırdı?

Xınalığın sirrinin bir hissəsi də onun coğrafiyasında gizlənir.

Kənd dik dağ yamacları və sərt iqlim şəraiti ilə əhatə olunub. Rəsmi məlumatlara əsasən, burada torpaq və digər təbii resurslar məhdud olduğundan yaşayış şəraiti olduqca çətin olub. Buna baxmayaraq, yerli icma əsrlər boyu mövcud resurslardan səmərəli istifadə etməklə bu mühitə uyğunlaşıb. (İrs İdarəetməsi)

Bu uyğunlaşma təkcə gündəlik həyat məsələsi olmayıb. Xınalığın mədəni landşaftı insanların mövsümi hərəkətləri, yaylaq-qışlaq sistemi və dağlıq ərazidən istifadə ənənələri ilə sıx bağlıdır.

UNESCO-nun məlumatına görə, Xınalıq mədəni landşaftı kəndin özü ilə yanaşı, yay və qış otlaqlarını və təxminən 200 kilometr uzunluğunda “Köç Yolu”nu əhatə edir. (UNESCO World Heritage Centre)

Xınalığın “dili” də onun tarixinin bir hissəsidir

Xınalığı digər Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də yerli icmanın özünəməxsus mədəni irsidir.

Xınalıq və Köç Yolu üzrə rəsmi ehtiyatın məlumatına görə, 2021-ci ildən etibarən Xınalıq icmasının qədim və müasir adətləri, mərasimləri, dini inancları, şifahi xalq ədəbiyyatı və musiqi irsi üzrə geniş araşdırmalar aparılıb. Bu tədqiqatlar nəticəsində çoxsaylı material və mədəni nümunələr toplanıb. (Xınalıq Qoruğu)

Bu fakt Xınalığın yalnız qədim binalardan ibarət olmadığını göstərir. Burada qorunan əsas sərvətlərdən biri də nəsildən-nəslə ötürülən qeyri-maddi mədəni irsdir.

Niyə Xınalıq UNESCO siyahısına düşdü?

Xınalığın beynəlxalq səviyyədə tanınmasının mühüm mərhələsi 2023-cü ildə baş verdi.

UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsi “Xınalıq xalqının mədəni landşaftı və Köç Yolu transhumans marşrutu”nu Ümumdünya İrs Siyahısına daxil etdi. UNESCO bu ərazini davamlı mədəni landşaft kimi qiymətləndirir. (UNESCO World Heritage Centre)

Bu irs yalnız Xınalıq kəndindən ibarət deyil. Buraya yüksək dağlıq yaylaqlar, Mərkəzi Aran ərazisindəki qışlaqlar və onları birləşdirən 200 kilometrlik mövsümi köç marşrutu daxildir. (UNESCO World Heritage Centre)

Beləliklə, söhbət yalnız bir kəndin qorunmasından deyil, əsrlər boyu formalaşmış yaşayış və təsərrüfat sisteminin bütöv şəkildə qorunmasından gedir.

Xınalıq niyə “sirli” görünür?

Xınalığı sirli edən əsas amil haqqında fantastik hekayələrin çoxluğu deyil.

Əsl sirr onun bu qədər sərt coğrafi şəraitdə minilliklər boyu insan yaşayışını qoruyub saxlamasıdır.

Arxeoloji qazıntılar Erkən Tunc dövrünə gedən izlər ortaya çıxarıb. Qədim yaşayış məskəni və kurqan aşkar edilib. Tunc əşyalar tapılıb. Daha sonrakı araşdırmalar isə Xınalığın Qafqazın digər qədim yaşayış mərkəzləri ilə əlaqələrinə dair məlumatlar verib. (İrs İdarəetməsi)

Yəni Xınalığın ən böyük sirri bəlkə də onun “gizli” olması yox, tarix qarşısında hələ tam öyrənilməmiş bir açıq hava arxeoloji arxivi olmasıdır.

Dövlət səviyyəsində qorunan tarixi ərazi

Xınalıq ərazisi 2007-ci ildə dövlət tarix-memarlıq və etnoqrafiya qoruğu elan edilib. Daha sonra 2023-cü ildə Xınalıq və Köç Yolu daha geniş dövlət tarix-mədəniyyət və etnoqrafiya qoruğu çərçivəsində birləşdirilib. (İrs İdarəetməsi)

Rəsmi məlumatlara əsasən, Xınalıq Tarix-Etnoqrafiya Muzeyində kəndin tarixi, məişəti və adət-ənənələrini əks etdirən təxminən 2 000 eksponat nümayiş olunur. (Xınalıq Qoruğu)

Nəticə

Xınalıq haqqında danışarkən onu yalnız “dağların zirvəsində yerləşən qədim kənd” adlandırmaq kifayət etmir.

Bu ərazi arxeoloji tapıntıları, özünəməxsus mədəniyyəti, mövsümi köç ənənəsi və minilliklər ərzində formalaşmış yaşayış sistemi ilə Azərbaycan tarixinin xüsusi səhifələrindən biridir.

Ən mühüm məqam isə budur: Xınalığın qədimliyi artıq yalnız əfsanələrə əsaslanan iddia deyil. Ərazidə aşkar edilmiş Erkən Tunc dövrü yaşayış izləri, Zəngər qədim yaşayış məskəni və Orta Tunc dövrünə aid kurqan bu tarixiliyin arxeoloji əsaslarını təşkil edir. (Xınalıq Qoruğu)

2023-cü ildə UNESCO tərəfindən Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi isə Xınalığın əhəmiyyətinin təkcə Azərbaycan üçün deyil, dünya mədəni irsi baxımından da tanındığını göstərdi. (UNESCO World Heritage Centre)

Xınalığın sirri, əslində, dağların arasında gizlənən bir xəzinədən çox, minilliklər ərzində qorunub saxlanılan insan həyatının özüdür.

#Xınalıq #Azərbaycan #AzərbaycanTarixi #XınalığınSirri #SirliYerlər #QədimAzərbaycan #XınalıqUNESCO #KöçYolu #AzərbaycanMədəniyyəti #MaraqlıFaktlar