Tarixdə bir gecədə yoxa çıxan şəhərlər — Faktxəbər.az-ın araşdırması

Tarixdə elə şəhərlər olub ki, sakinləri bir gün əvvəl həyatlarını adi qaydada davam etdirib, növbəti gün isə həmin şəhər ya kül, ya torpaq, ya da su altında qalıb. Bəzi yaşayış məskənləri zəlzələlər, vulkan püskürmələri və sunamilər nəticəsində çox qısa müddətdə məhv olub. Digərləri isə bir gecədə yoxa çıxmış kimi görünsə də, əslində tədricən tərk edilib.

Məhz buna görə “bir gecədə yoxa çıxan şəhərlər” ifadəsi bütün nümunələr üçün hərfi mənada başa düşülməməlidir. Arxeoloji sübutlar bəzi şəhərlərin qəfil fəlakətlərlə məhv olduğunu, digərlərinin isə uzunmüddətli proseslər nəticəsində boşaldığını göstərir.

Bəs hansı şəhərlərin taleyi bu gün də tarixçilərin və arxeoloqların diqqətindədir?

Pompeii — kül altında donmuş şəhər

Tarixin ən məşhur nümunələrindən biri İtaliyanın qədim Pompeii şəhəridir.

Eramızın 79-cu ilində Vezuvi vulkanının püskürməsi şəhəri və ətraf əraziləri qalın vulkanik material təbəqəsi altında qoydu. Fəlakət nəticəsində Pompeii ilə yanaşı Herculaneum və digər yaşayış məntəqələri də ciddi şəkildə zərər gördü.

Pompeii-nin qeyri-adi tərəfi odur ki, vulkanik material şəhərin küçələrini, evlərini, dükanlarını və gündəlik həyatın bir çox izlərini qoruyub saxladı.

Bu gün həmin qalıqlar qədim Roma şəhər həyatını öyrənmək üçün ən mühüm arxeoloji mənbələrdən biridir.

Pompeii nümunəsi göstərir ki, bəzən şəhərin məhv olması onun tarixdən tam silinməsi demək deyil. Əksinə, təbii fəlakət minlərlə il sonra həmin şəhərin gündəlik həyatını öyrənmək üçün arxeoloqlara unikal imkan yarada bilər.

Akrotiri — vulkanın altında qalan şəhər

Egey dənizindəki Santorini adasında yerləşən Akrotiri qədim dünyanın başqa bir sirli yaşayış məskənidir.

Bürünc dövrünə aid bu şəhər böyük vulkan püskürməsi nəticəsində kül və digər vulkanik materialların altında qalıb.

Arxeoloji qazıntılar zamanı binalar, küçələr, saxsı qablar və divar rəsmləri aşkar edilib.

Akrotiri xüsusilə divar rəsmləri ilə diqqət çəkir. Bu təsvirlər minlərlə il əvvəl Egey bölgəsində yaşayan insanların təbiətə, heyvanlara və gündəlik həyata münasibəti haqqında məlumat verir.

Şəhərin taleyi Pompeii ilə müqayisə edilsə də, hadisələr arasında böyük zaman fərqi var. Buna görə Akrotirini Pompeii ilə eyni hadisənin təkrarı kimi deyil, vulkanik fəlakətin daha qədim nümunələrindən biri kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Helike — zəlzələ və dəniz dalğasının məhv etdiyi şəhər

Qədim Yunanıstandakı Helike şəhərinin taleyi isə daha fərqli olub.

Eramızdan əvvəl 373-cü ildə baş verən güclü zəlzələ və onun yaratdığı dəniz dalğası Helikeni məhv edib. Şəhərin qalıqları sonradan çöküntülərin altında qalıb və uzun müddət dəqiq yeri mübahisə mövzusu olub.

Arxeoloqlar və geoloqlar müxtəlif qazıntılar və çöküntü analizləri vasitəsilə qədim şəhərin yerləşdiyi ərazini müəyyənləşdirməyə çalışıblar.

Helike hadisəsi qədim insanların təbii fəlakətlər qarşısında nə qədər həssas olduğunu göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir.

Port Royal — bir zəlzələnin dəyişdirdiyi şəhər

Daha yaxın tarixə gəldikdə, 1692-ci ildə Yamaykadakı Port Royal şəhərinin taleyi diqqət çəkir.

O dövrdə Port Royal Karib dənizinin mühüm liman şəhərlərindən biri idi. Lakin 1692-ci ildə baş verən güclü zəlzələ şəhərin böyük hissəsini su və qumun altında qoydu. UNESCO-nun məlumatına görə, şəhərin həm qurudakı, həm də sualtındakı qalıqları bu gün XVII əsr şəhər həyatının mühüm arxeoloji sübutlarını təşkil edir.

Bu şəhərin qalıqlarının bir hissəsinin su altında qorunması arxeoloqlara küçələrin, binaların və digər tikililərin yerləşmə formasını araşdırmağa imkan verib.

Port Royal həm də tarixdəki mürəkkəb ticarət sistemləri ilə bağlı mühüm məlumatlar verir. Şəhərin inkişafında Afrikadan zorla gətirilmiş və köləliyə məruz qalmış insanların əməyinin də mühüm rolu olub.

Mohenco-Daro — qəfil yox, müəmmalı şəkildə tərk edilən şəhər

İndiki Pakistan ərazisində yerləşən Mohenco-Daro başqa kateqoriyaya aiddir.

Bu şəhər eramızdan əvvəl III minillikdə Hind vadisi sivilizasiyasının mühüm mərkəzlərindən biri olub. UNESCO şəhərin əvvəlcədən planlaşdırılmış küçələri, kanalizasiya sistemi, quyuları, ictimai tikililəri və böyük şəhər infrastrukturu ilə seçildiyini bildirir.

Lakin Mohenco-Daronun niyə tərk edildiyi məsələsində “bir gecədə yox oldu” demək düzgün olmaz.

Şəhərin tənəzzülünün səbəbləri ilə bağlı müxtəlif elmi nəzəriyyələr mövcuddur və məsələ hələ də araşdırılır. Buna görə Mohenco-Daro daha çox sirli şəkildə tənəzzül edən qədim şəhər nümunəsidir.

Bu fərq vacibdir: tarixdə hər yoxa çıxmış şəhərin arxasında bir gecədə baş verən fəlakət dayanmayıb.

Troya — müharibə ilə yox olan şəhər?

Troya haqqında danışarkən vəziyyət daha da mürəkkəbləşir.

Minilliklər ərzində Troya müxtəlif yaşayış mərhələlərindən keçib. UNESCO-nun məlumatına görə, Hisarlıq ərazisində təxminən 4 min illik tarixə malik müxtəlif yaşayış qatları aşkar edilib. Arxeoloji araşdırmalar burada bir-birinin üzərində formalaşmış müxtəlif şəhər mərhələlərinin olduğunu göstərir.

Troya haqqında ən məşhur hekayə Homerin “İliada” əsərindəki müharibədir. Lakin arxeologiya ilə ədəbi mənbəni bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Troya həqiqətən mövcud olmuş şəhərdir, lakin onun məhv edilməsinin bütün detalları Homer dastanındakı kimi qəbul edilə bilməz.

Bu səbəbdən Troya “bir gecədə yox olan şəhər”dən daha çox dəfələrlə dağılan və yenidən qurulan qədim şəhər kimi maraqlıdır.

Bam — zəlzələnin dağıtdığı qədim şəhər

İranın cənub-şərqində yerləşən Bam şəhəri də təbiətin şəhərlərə necə təsir göstərə biləcəyinin daha yaxın tarixdəki nümunəsidir.

Bamın tarixi Əhəmənilər dövrünə qədər gedib çıxır və şəhər əsrlər boyu mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşib. UNESCO onu səhrada formalaşmış mühüm tarixi şəhər və qala kompleksi kimi qiymətləndirir.

2003-cü il dekabrın 26-da baş verən güclü zəlzələ şəhərə böyük zərər vurdu. UNESCO-nun məlumatına görə, fəlakət nəticəsində 26 mindən çox insan həyatını itirib və tarixi Bam qalası da ciddi şəkildə zədələnib.

Bu hadisə göstərdi ki, müasir texnologiyalara baxmayaraq, böyük zəlzələlər şəhərlərin tarixi simasını çox qısa müddətdə dəyişə bilər.

Şəhərlər niyə “yoxa çıxır”?

Tarixdə bir şəhərin yoxa çıxmasının tək bir səbəbi olmayıb.

Əsas səbəblər arasında:

• vulkan püskürmələri;

• zəlzələlər;

• sunami və dəniz dalğaları;

• daşqınlar;

• çay yataqlarının dəyişməsi;

• iqlim və su ehtiyatlarındakı dəyişikliklər;

• iqtisadi və siyasi böhranlar;

• müharibələr;

• ticarət yollarının dəyişməsi;

• uzunmüddətli miqrasiya və şəhərin tərk edilməsi

qeyd olunur.

Bəzi hallarda isə bir neçə səbəb eyni vaxtda rol oynayıb.

Bir gecədə yox olmaq həqiqətən mümkündürmü?

Bəli — xüsusilə güclü zəlzələ, vulkan püskürməsi və sunami kimi hadisələr zamanı şəhərin böyük hissəsi saatlar və hətta dəqiqələr ərzində dağıla bilər.

Lakin “şəhər bir gecədə yox oldu” ifadəsi çox vaxt jurnalistikada hadisənin dramatikliyini vurğulamaq üçün işlədilir.

Arxeoloji baxımdan isə şəhərlərin taleyi daha mürəkkəbdir.

Pompeii və Helike kimi şəhərlərdə qəfil fəlakətin izləri daha aydın görünür. Mohenco-Daro və Troya kimi yerlərdə isə şəhərin taleyini yalnız bir hadisə ilə izah etmək mümkün deyil.

Torpağın altında qalan şəhərlər bizə nə deyir?

Bu şəhərlərin ən böyük əhəmiyyəti onların sadəcə “sirli xarabalıqlar” olmasında deyil.

Arxeoloqlar küçələrə, evlərə, saxsı qablara, taxıl qalıqlarına, alətlərə, divarlara və digər maddi izlərə baxaraq minlərlə il əvvəl insanların necə yaşadığını müəyyənləşdirirlər.

UNESCO-nun məlumatına görə, Mohenco-Daro qədim şəhərsalmanın və ictimai infrastrukturun inkişafını öyrənmək üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Port Royalın sualtı qalıqları isə XVII əsr şəhər həyatının izlərini qoruyub saxlayır.

Pavlopetri kimi sualtı yaşayış məskənləri isə tamamilə başqa bir mənzərə təqdim edir. UNESCO onu eramızdan əvvəl III minillikdən təxminən e.ə. 1100-cü ilə qədər istifadə edilmiş qədim Bürünc dövrü şəhəri kimi təqdim edir; burada küçələrin, binaların və digər şəhər elementlərinin izləri qorunub.

Nəticə

Tarixdə “bir gecədə yoxa çıxan şəhərlər” haqqında hekayələr insanı cəlb edir. Lakin bu şəhərlərin əsl hekayəsi sensasiyadan daha maraqlıdır.

Bəziləri vulkanın altında qalıb, bəzilərini zəlzələ və dəniz dalğası məhv edib, digərləri isə tədricən tərk olunaraq tarix səhnəsindən çəkilib.

Əsrlər və minilliklər sonra isə arxeoloqlar həmin şəhərlərin qalıqlarını yenidən üzə çıxararaq keçmiş insanların həyatını bərpa etməyə çalışırlar.

Bəlkə də ən böyük sirr şəhərlərin necə yox olması deyil, onların torpağın, suyun və zamanın altında min illər boyunca nəyi qoruyub saxlamasıdır.

FaktXəbər.Az-ın araşdırması