Minlərlə il əvvəl insanlar necə yaşayırdı? — FaktXəbər.Az-ın araşdırması

Bu gün insan həyatını elektrik, internet, avtomobil, müasir evlər və supermarketlərsiz təsəvvür etmək demək olar ki, mümkün deyil. Lakin bundan minlərlə il əvvəl insanların gündəlik həyatı tamamilə fərqli idi. Onlar qidanı hazır şəkildə əldə etmir, yaşayış yerlərini özləri qurur, təbiətin verdiyi imkanlardan istifadə edir və həyatlarını mövsümlərə uyğunlaşdırırdılar.

Bəs minlərlə il əvvəl adi bir insanın bir günü necə keçirdi? Harada yaşayırdı, nə yeyirdi, necə geyinirdi və ailəsi ilə necə həyat sürürdü?

Arxeoloji qazıntılar, qədim yaşayış məskənləri, insan qalıqları, alətlər, bitki toxumları və saxsı qabların üzərində qalan izlər bu suallara cavab tapmağa imkan verir.

İnsanlar həmişə kəndlərdə yaşamayıb

Qədim insanların həyatını təsəvvür edərkən ən böyük səhvlərdən biri onların həmişə eyni yerdə məskunlaşdığını düşünməkdir.

Minilliklər boyu insanların böyük hissəsi ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıqla məşğul olub. Onlar mövsümə, heyvanların hərəkətinə və bitkilərin yetişməsinə uyğun olaraq bir ərazidən digərinə köçürdülər.

Lakin təxminən 14 min il əvvəl Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində daha uzunmüddətli yaşayış məskənləri meydana çıxmağa başladı. Maraqlıdır ki, arxeoloji məlumatlar göstərir: bəzi insanlar kənd təsərrüfatının tam formalaşmasından əvvəl də daha uzun müddət eyni ərazilərdə yaşayırdılar.

Bu dəyişiklik insan tarixinin ən böyük dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi.

Əkinçilik insan həyatını dəyişdirdi

Təxminən 11,500 il əvvəl Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində əkinçiliyin ilk formaları ortaya çıxmağa başladı. İnsanlar yabanı bitkiləri toplamaqla kifayətlənməyərək müəyyən bitkiləri yetişdirməyə, heyvanları isə idarə etməyə başladılar.

Lakin bu proses bir gecədə baş verməmişdi.

Araşdırmalar göstərir ki, ovçuluq və yığıcılıqdan əkinçiliyə keçid uzun və mərhələli proses olub. Hətta əkinçilik artıq yayıldıqdan sonra belə bəzi icmalar çaylardan, göllərdən və ətraf təbiətdən əldə etdikləri qidalardan istifadə etməyə davam edirdilər.

Yəni qədim insan üçün “əkinçi oldum və ovçuluğu tamamilə dayandırdım” kimi kəskin keçid mövcud deyildi.

Qədim evlər düşündüyümüzdən daha maraqlı idi

Minlərlə il əvvəl ev anlayışı bugünkü mənzərədən tamamilə fərqlənirdi.

İnsanlar daşdan, gildən, ağacdan, qamışdan və digər təbii materiallardan istifadə edirdilər. Bəzi yaşayış məskənlərində evlər bir-birinə o qədər yaxın tikilirdi ki, küçələr demək olar ki, yox idi.

Bunun ən məşhur nümunələrindən biri indiki Türkiyə ərazisində yerləşən Çatalhöyük yaşayış məskənidir.

Burada evlər bir-birinə sıx şəkildə bitişik idi və bəzi evlərə giriş dam tərəfdən həyata keçirilirdi. İnsanların damlar üzərindən hərəkət etdiyi bu yaşayış forması müasir şəhər anlayışından çox fərqli idi.

Çatalhöyükdə minlərlə il əvvəl yaşamış insanların evlərində ocaq, saxlama yerləri və müxtəlif məişət elementlərinin izləri aşkar edilib.

Yemək süfrəsi necə görünürdü?

Qədim insanın menyusu yaşadığı bölgədən və dövrdən asılı idi.

Ovlanan heyvanların əti, balıq, yabanı bitkilər, meyvələr, qoz-fındıq, taxıllar və sonralar yetişdirilən məhsullar əsas qida mənbələri arasında idi.

Əkinçiliyin inkişafı ilə buğda, arpa və müxtəlif paxlalılar insanların qida rasionunda daha mühüm yer tutmağa başladı.

Çatalhöyükdə aparılan araşdırmalar qədim qabların içərisində qalan mikroskopik qalıqlar vasitəsilə insanların hansı qidaları emal etdiyini müəyyənləşdirməyə imkan verib. Bu cür araşdırmalar qədim insanların mətbəxi haqqında təsəvvürümüzü əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir.

Bəzi icmalar əkinçiliklə məşğul olmağa başladıqdan sonra belə balıqçılıq və yığıcılıqdan imtina etməmişdilər.

Soyuducu yox idi — bəs qidanı necə saxlayırdılar?

Bu, qədim insanın gündəlik həyatının ən mühüm problemlərindən biri idi.

Müasir insan üçün qidanı soyuducuda saxlamaq adi haldır. Qədim icmalar isə başqa üsullardan istifadə edirdilər.

Arxeoloji qazıntılar zamanı taxıl və digər məhsulların saxlanması üçün xüsusi anbar və saxlama qurğuları aşkar edilib. Belə tikililər qidanın ehtiyatda saxlanmasına imkan verirdi və icmaların mövsümi qıtlıqlara qarşı daha hazırlıqlı olmasına kömək edirdi.

Bu, insan cəmiyyətində mühüm dəyişiklik idi: insanlar artıq yalnız həmin gün əldə etdikləri qida ilə kifayətlənməyərək gələcək üçün də ehtiyat toplamağa başlayırdılar.

Geyimləri necə idi?

Minlərlə il əvvəl insanların geyimləri də yaşadıqları mühitdən asılı idi.

Heyvan dərilərindən istifadə qədim insan üçün mühüm imkanlardan biri idi. Daha sonralar bitki liflərindən hazırlanan materiallar və toxuculuq texnologiyaları inkişaf etdi.

Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, geyim yalnız soyuqdan qorunmaq vasitəsi olmayıb. Bəzək əşyaları, muncuqlar və digər şəxsi əşyalar insanların özlərini ifadə etdiklərini və sosial fərqlərin mövcud ola bildiyini də göstərir.

İnsanlar yalnız yaşamaq haqqında düşünmürdülər

Qədim insan haqqında ən yanlış təsəvvürlərdən biri onun yalnız yemək tapmaq və təhlükələrdən qorunmaqla məşğul olmasıdır.

Əslində arxeoloji tapıntılar qədim insanların incəsənətə, mərasimlərə və simvollara böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir.

Çatalhöyükdə evlərin divarlarında müxtəlif təsvirlər, heyvan fiqurları və başqa bədii nümunələr aşkar edilib. Buradakı dəfn adətləri də insanların ölüm və sosial münasibətlər haqqında mürəkkəb təsəvvürlərə malik olduğunu göstərir.

Bəzi evlərdə ölülərin döşəmələrin altında dəfn edilməsi də qeydə alınıb.

Bu faktlar göstərir ki, minlərlə il əvvəl insanlar yalnız fiziki ehtiyaclarını ödəməkdən ibarət həyat sürmürdülər.

Ailə və cəmiyyət necə idi?

Qədim icmaların sosial quruluşu haqqında tam və qəti cavab vermək çətindir. Çünki yazılı mənbələr olmadığı üçün alimlər əsasən skeletlər, yaşayış evləri, dəfnlər və digər arxeoloji materiallardan nəticə çıxarırlar.

Lakin son illərdə qədim DNT araşdırmaları bu sahədə yeni məlumatlar ortaya çıxarıb.

2025-ci ildə yayımlanan araşdırmada Çatalhöyükdə eramızdan əvvəl təxminən 7100–5950-ci illərə aid 131 skeletin qədim DNT-si təhlil edilib. Nəticələr bəzi ailə və yaşayış münasibətlərinin əvvəl təsəvvür ediləndən daha mürəkkəb olduğunu göstərib.

Bu araşdırma həm də qədim cəmiyyətlərin hamısının eyni sosial model üzrə yaşamadığını göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Təbiət qədim insanın həyatını müəyyən edirdi

Minlərlə il əvvəl insan təbiətin dəyişikliklərinə bugünkü cəmiyyətdən daha birbaşa bağlı idi.

Quraqlıq, soyuq hava, məhsulun azalması və heyvan sürülərinin dəyişməsi bütöv icmaların həyatına təsir göstərə bilərdi.

Çatalhöyükdə aparılan araşdırmalar təxminən 8,200 il əvvəl baş verən ciddi iqlim dəyişikliklərinin yaşayış məskəninin sakinlərinə təsir etdiyini göstərir. Tədqiqatçılar həmin dövrdə insanların maldarlıq strategiyalarını dəyişdirdiyini, daha az resurs tələb edən heyvanlara üstünlük verdiyini və yaşayış formalarında dəyişikliklər etdiyini müəyyənləşdiriblər.

Bu, qədim insanların təbiətin dəyişməsinə sadəcə məruz qalmadığını, ona uyğunlaşmağa çalışdığını göstərir.

Ən böyük dəyişiklik: insanın “ev” anlayışı

Minlərlə il ərzində baş verən dəyişikliklər nəticəsində insanın həyatı tədricən dəyişdi.

Müvəqqəti düşərgələrdən daha uzunmüddətli yaşayış məskənlərinə, yığıcılıqdan əkinçiliyə, ovçuluqdan heyvandarlığa, sadə alətlərdən daha mürəkkəb texnologiyalara doğru uzun bir yol keçildi.

Bu proses nəticəsində kəndlər böyüdü, əhali artdı və daha mürəkkəb sosial strukturlar meydana gəldi.

Çatalhöyük kimi yaşayış məskənləri bu böyük keçidin ən diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Tədqiqatlara görə, burada minlərlə insan uzun müddət bir arada yaşayıb.

Bəs 10 min il əvvəl bir gün necə keçirdi?

Təsəvvür etmək mümkündür:

Səhər insanlar ocağın ətrafında toplaşır, yemək hazırlayır, su və yanacaq tədarük edir, heyvanlara qulluq edir və ya ətraf ərazilərdə qida axtarışına çıxırdılar.

Günün bir hissəsi əkin sahələrində, ov və ya balıqçılıqda, digər hissəsi isə evlərin təmiri, alətlərin hazırlanması və qida ehtiyatlarının qorunması ilə keçə bilərdi.

Axşam isə ailə və icma üzvləri yenidən bir araya gəlirdi.

Amma burada mühüm məqam var: bütün qədim insanların həyatı eyni deyildi. 10 min il əvvəl Yaxın Şərqdə yaşayan əkinçi ilə Avropada və ya Afrikada ovçu-yığıcı icmada yaşayan insanın gündəlik həyatı bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənə bilərdi.

Arxeologiyanın əsas üstünlüyü də məhz budur — keçmişi bir cümlə ilə izah etmək əvəzinə, müxtəlif insanların necə yaşadığını ayrı-ayrı sübutlar əsasında bərpa etməyə imkan verir.

Nəticə

Minlərlə il əvvəl insan həyatı bugünkü həyatla müqayisədə daha sadə görünə bilər. Lakin arxeoloji tapıntılar tamamilə başqa mənzərə göstərir.

Qədim insanlar yalnız təbiətdə sağ qalmağa çalışan canlılar deyildilər. Onlar evlər tikir, qida saxlayır, heyvanları əhliləşdirir, bitkilər yetişdirir, alətlər hazırlayır, ölülərini dəfn edir, sənət yaradır və öz icmalarını formalaşdırırdılar.

Ən maraqlısı isə budur ki, bu gün istifadə etdiyimiz kənd təsərrüfatının, daimi yaşayış məskənlərinin və mürəkkəb cəmiyyətlərin təməlində minlərlə il əvvəl atılmış addımlar dayanır.

Başqa sözlə, müasir dünyanın hekayəsi göydələnlərlə deyil, minlərlə il əvvəl torpağa basdırılmış ilk toxumlarla başlayıb.

FaktXəbər.Az-ın araşdırması