Şəkər xəstəliyinin ilk əlamətləri: Hər kəsin bilməli olduğu vacib siqnallar – Faktxeber.az araşdırdı

Şəkər xəstəliyinin ilk əlamətləri vaxtında aşkar olunmadıqda ürək, böyrək, göz və sinir sistemi ilə bağlı ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Dünyada diabet xəstələrinin sayı son onilliklərdə sürətlə artıb və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) məlumatına görə, 2022-ci ildə təxminən 830 milyon insan diabetlə yaşayıb. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bir çox insan xəstəliyin ilkin mərhələsində heç bir əlaməti ciddi qəbul etmir və diaqnoz yalnız fəsadlar yarandıqdan sonra qoyulur.

Faktxeber.az Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO), ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) və digər nüfuzlu səhiyyə qurumlarının məlumatlarını araşdıraraq şəkər xəstəliyinin erkən əlamətlərini, risk qruplarını və vaxtında diaqnozun əhəmiyyətini təhlil edib.

Şəkər xəstəliyi nədir?

Diabet – qanda qlükozanın (şəkərin) normadan yüksək olması ilə xarakterizə olunan xroniki metabolik xəstəlikdir. Bu vəziyyət mədəaltı vəzinin kifayət qədər insulin istehsal etməməsi və ya orqanizmin insulindən düzgün istifadə edə bilməməsi nəticəsində yaranır.

Vaxtında nəzarət olunmayan diabet zamanla ürək-damar sistemi, böyrəklər, gözlər və sinirlərdə geri dönməz zədələnmələr yarada bilər.

Şəkər xəstəliyinin ilk əlamətləri

1. Daimi susuzluq

Ən erkən əlamətlərdən biri güclü susuzluq hissidir.

Qanda şəkərin yüksəlməsi böyrəklərin daha çox işləməsinə səbəb olur. Orqanizm artıq şəkəri sidik vasitəsilə xaric etməyə çalışdığı üçün bədən çox maye itirir və insan daim su içmək istəyir.

2. Tez-tez sidiyə getmək

Əgər gecələr dəfələrlə sidiyə getmək ehtiyacı yaranırsa, bu, diqqət tələb edən əlamət ola bilər.

Yüksək qan şəkəri böyrəklərə əlavə yük yaradır və sidik ifrazı artır. Bu hal xüsusilə Tip 2 diabetdə geniş rast gəlinir.

3. Daimi yorğunluq

İnsan kifayət qədər yatsa belə özünü halsız hiss edə bilər.

Səbəb odur ki, qlükoza hüceyrələrə lazımi şəkildə daxil olmur və orqanizm enerji çatışmazlığı yaşayır.

4. Səbəbsiz arıqlamaq

Pəhriz saxlamadan və ya idman etmədən çəki itirmək diabetin ilk xəbərdaredici əlamətlərindən biri ola bilər.

Bu, xüsusilə Tip 1 diabetdə daha tez müşahidə edilir. Orqanizm enerji əldə etmək üçün yağ və əzələ toxumasını parçalamağa başlayır.

5. Daimi aclıq hissi

Qanda şəkərin yüksək olmasına baxmayaraq, hüceyrələr enerji ala bilmədiyi üçün insan tez-tez ac olduğunu hiss edir.

Bu səbəbdən yeməkdən qısa müddət sonra yenidən aclıq yaranması diabetin erkən əlamətlərindən hesab olunur.

6. Görmənin bulanıqlaşması

Şəkər səviyyəsinin yüksəlməsi göz büllurunda müvəqqəti dəyişikliklər yarada bilər.

Nəticədə insan uzağı və ya yaxını əvvəlki kimi aydın görə bilmir. Müalicə gecikərsə, diabet torlu qişaya zərər verə və görmə itkisinə səbəb ola bilər.

7. Yaraların gec sağalması

Kiçik cızıqların və ya yaraların uzun müddət sağalmaması da mühüm xəbərdarlıq siqnalıdır.

Yüksək qan şəkəri qan dövranını və immun sisteminin fəaliyyətini zəiflətdiyi üçün toxumaların bərpası ləngiyir.

8. Əllərdə və ayaqlarda keyimə

Barmaqlarda iynəbatma hissi, keyimə və ya yanma diabetin sinirlərə təsir etməyə başladığını göstərə bilər.

Bu əlamət xüsusilə uzun müddət diaqnoz qoyulmayan Tip 2 diabet xəstələrində rast gəlinə bilər.

Kimlər risk altındadır?

Həkimlər aşağıdakı şəxslərin mütəmadi olaraq qan şəkərini yoxlatdırmasını tövsiyə edirlər:

• artıq çəki və piylənməsi olanlar;

• ailəsində diabet xəstəsi olanlar;

• 45 yaşdan yuxarı şəxslər;

• fiziki aktivliyi az olan insanlar;

• yüksək qan təzyiqi olanlar;

• yüksək xolesterin problemi yaşayanlar;

• hamiləlik diabeti keçirmiş qadınlar.

Nə vaxt həkimə müraciət edilməlidir?

Əgər yuxarıda sadalanan əlamətlərdən bir neçəsi eyni vaxtda müşahidə olunursa, həkimə müraciət etmək gecikdirilməməlidir.

Diabetin erkən aşkarlanması üçün adətən aşağıdakı analizlərdən istifadə edilir:

• aclıq qan şəkəri;

• HbA1c (son 2–3 ayın orta qan şəkəri göstəricisi);

• zərurət olduqda qlükoza tolerantlıq testi.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vurğulayır ki, erkən diaqnoz və vaxtında müalicə diabetin yaratdığı ağırlaşmaların qarşısını almaqda ən vacib amillərdəndir.

Azərbaycanda diabetlə bağlı vəziyyət

Diabet təkcə dünyanın deyil, Azərbaycanın da mühüm ictimai sağlamlıq problemlərindən biridir. Beynəlxalq Diabet Federasiyasının (IDF) məlumatına görə, ölkədə yüz minlərlə insan şəkərli diabetlə yaşayır və onların əhəmiyyətli hissəsi xəstəlikdən xəbərsizdir. Bu isə erkən diaqnostikanın və mütəmadi tibbi müayinələrin vacibliyini bir daha göstərir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) ölkə profili göstərir ki, Azərbaycanda böyüklər arasında diabetin yayılması 10 faizdən çoxdur. Artıq çəki və piylənmənin geniş yayılması isə gələcək illərdə diabet riskinin daha da artacağını göstərən əsas amillərdən hesab olunur.

Digər ölkələrdə vəziyyət necədir?

Diabet artıq qlobal miqyasda sürətlə yayılan xəstəliklərdən biridir. Beynəlxalq Diabet Federasiyasının 2025-ci il hesabatına əsasən, dünyada təxminən 590 milyon yetkin insan diabetlə yaşayır. Onların 10 nəfərdən 4-dən çoxu isə xəstəliyə tutulduğunu bilmir. Ekspertlərin proqnozlarına görə, 2050-ci ilə qədər bu rəqəm 850 milyondan çox olacaq.

ABŞ

ABŞ-da diabet ən geniş yayılmış xroniki xəstəliklərdən biridir. Ölkədə erkən diaqnostika proqramları, mütəmadi skrininq və maarifləndirmə kampaniyaları xəstəliyin ağırlaşmalarının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.

Almaniya

Almaniyada ailə həkimi sistemi və profilaktik müayinələr diabetin erkən aşkarlanmasına imkan yaradır. Risk qrupunda olan şəxslər mütəmadi qan analizlərindən keçirilir.

Türkiyə

Türkiyədə də son illərdə piylənmə və oturaq həyat tərzi səbəbindən diabet hallarında artım müşahidə olunur. Səhiyyə qurumları sağlam qidalanma və fiziki aktivliyi təşviq edən milli proqramlar həyata keçirir.

Şəkər xəstəliyindən qorunmaq mümkündürmü?

Mütəxəssislər bildirirlər ki, xüsusilə Tip 2 diabet hallarının böyük hissəsinin qarşısını həyat tərzində dəyişiklik etməklə almaq mümkündür.

Əsas tövsiyələr bunlardır:

• normal bədən çəkisini qorumaq;

• həftədə ən azı 150 dəqiqə fiziki aktiv olmaq;

• şəkərli içkilərin və yüksək kalorili qidaların qəbulunu azaltmaq;

• tərəvəz, meyvə və tam taxıl məhsullarına üstünlük vermək;

• siqaret çəkməmək;

• alkoqoldan sui-istifadə etməmək;

• qan təzyiqi və xolesterini nəzarətdə saxlamaq;

• risk qrupunda olan şəxslərin mütəmadi qan şəkərini yoxlatdırması.

Faktxeber.az-ın araşdırması göstərir ki, şəkər xəstəliyinin ilk əlamətlərini vaxtında tanımaq ağır fəsadların qarşısının alınmasında həlledici rol oynayır. Daimi susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, səbəbsiz yorğunluq, görmənin bulanıqlaşması, yaraların gec sağalması və ətraflarda keyimə kimi əlamətlər diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Araşdırma həmçinin göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə diabetlə mübarizənin əsas istiqaməti erkən diaqnostika, sağlam həyat tərzinin təşviqi və mütəmadi tibbi müayinələrdir. Azərbaycanda da risk qrupuna daxil olan şəxslərin vaxtında müayinədən keçməsi, qan şəkərini nəzarətdə saxlaması və həkim tövsiyələrinə əməl etməsi xəstəliyin ağırlaşmalarının qarşısını almağa kömək edə bilər.

Unutmaq olmaz ki, diabet erkən mərhələdə aşkar edildikdə effektiv şəkildə nəzarətdə saxlanılan xəstəliklərdən biridir. Buna görə də ilk əlamətlər müşahidə olunduqda özbaşına müalicəyə deyil, həkim müayinəsinə üstünlük verilməsi tövsiyə olunur.

Rəsmi mənbələr

• Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO)

• ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi (CDC)

• Beynəlxalq Diabet Federasiyası (IDF)

• Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi

• İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi